نکات کلیدی
میکروپلاستیکها (ذرات ریز پلاستیکی) ناشی از بستهبندی مواد غذایی یک مشکل واقعی هستند، اما طبق بیشتر مطالعات، میزان قرارگیری در معرض آنها پایین است.
بسیاری از ادعاهای نگرانکننده دربارهٔ میکروپلاستیکها از مطالعات با کیفیت پایین سرچشمه میگیرند.
اقدامهای سادهای مانند استفاده نکردن از ظروف پلاستیکی در مایکروویو میتواند میزان تماس را کاهش دهد.
آسیبهای زیستمحیطی پلاستیکها آشکار است، اما خطرات مستقیم آنها برای سلامت انسان هنوز در حال بررسی است.
هر چند هفته یکبار، تیتر جدیدی منتشر میشود که میگوید غذای ما، آب ما یا حتی جریان خون ما با ذرات ریز پلاستیکی آلوده شده است. پیش از سال ۲۰۲۳، اصطلاح «میکروپلاستیک» تقریباً در رسانههای عمومی ناشناخته بود، اما اکنون این واژه بهطور منظم در رسانههای بزرگ همراه با عباراتی ترسناک مانند «میلیاردها ذره»، «باران پلاستیکی» و «نانومواد پلاستیکی که وارد بدن ما میشوند» دیده میشود.
من که بیشتر دوران کاریام را صرف مطالعهٔ خطرات ناشی از میکروارگانیسمهای نامرئی کردهام، حالا از خودم میپرسم: تا چه اندازه باید نگران خطرات ذرات پلاستیکی نامرئی نیز باشم؟
میکروپلاستیکها چه هستند و چرا دربارهٔ آنها نگرانیم؟
میکروپلاستیکها ذرات بسیار کوچکی از پلاستیک هستند — معمولاً قطعاتی با اندازه کمتر از ۵ میلیمتر — که از تجزیه و خرد شدن پلاستیکهای بزرگتر (مانند بطریها، کیسهها و لباسهای مصنوعی) به وجود میآیند یا بهطور مستقیم به شکل ریز تولید میشوند (مثل دانههای ریز موجود در برخی محصولات آرایشی یا شویندهها).
ما دربارهٔ میکروپلاستیکها نگرانیم، چون:
همهجا هستند: این ذرات در آب آشامیدنی، غذاهای دریایی، نمک، هوا، و حتی در بدن انسان (در خون، جفت جنین و بافتها) یافت شدهاند.
به سختی تجزیه میشوند: پلاستیکها بهطور طبیعی در محیط تجزیه نمیشوند، بنابراین میکروپلاستیکها میتوانند صدها سال باقی بمانند.
ممکن است مواد شیمیایی آزاد کنند: بسیاری از پلاستیکها حاوی افزودنیهایی مانند فتالاتها یا بیسفنولها (BPA) هستند که میتوانند بر سیستم هورمونی بدن تأثیر بگذارند.
به محیط زیست آسیب میزنند: موجودات دریایی ممکن است این ذرات را با غذا اشتباه بگیرند و بخورند، که میتواند منجر به مشکلات گوارشی، مسمومیت یا مرگ آنها شود.
اثرات سلامتی انسان هنوز بهطور کامل مشخص نیست: پژوهشها هنوز در حال بررسی این هستند که آیا ذرات ریز پلاستیکی میتوانند باعث التهاب، آسیب سلولی یا سایر اثرات زیستی در بدن انسان شوند یا نه.
بهطور خلاصه، میکروپلاستیکها ممکن است در مقیاس کوچک باشند، اما نگرانیهای بزرگی در زمینهٔ سلامت انسان و محیط زیست ایجاد کردهاند.
یافتههای پژوهش دربارهی میزان مواجهه با میکروپلاستیکها
این بررسی تأیید میکند که میکروپلاستیکهای ناشی از بستهبندی مواد غذایی واقعاً وجود دارند. در مطالعات دقیقتر، پژوهشگران نشان دادهاند که وقتی پلاستیک در معرض گرما، اصطکاک یا استفادهی مکرر قرار گیرد، ذرات ریز پلاستیکی از سطح آن جدا میشوند. برای مثال، پیچاندن درِ بطری، هم زدن نوشیدنی داغ در لیوان پلاستیکی یا گرم کردن غذا در ظرف پلاستیکی قدیمی میتواند باعث آزاد شدن این ذرات شود.
با این حال، مقدار کلی این ذرات بسیار ناچیز است. وقتی میخواهیم خطر سمیت را بسنجیم، میزان کل جرم ذرات بسیار مهمتر از تعداد آنها است. مثل این است که بپرسیم چه مقدار آب در روز مینوشید؛ مقدار کل آب اهمیت بیشتری دارد تا تعداد لیوانها. پژوهشها نشان دادهاند که میزان کلی مواجهه با میکروپلاستیکها معمولاً در حد نانوگرم در لیتر است — مقداری بسیار کم. حتی اگر “هزاران ذره میکروسکوپی” وجود داشته باشند، جرم کلی آنها کمتر از یک دانه نمک است. نکته مهم این است که هرچه روشهای شناسایی دقیقتر میشوند، تعداد ذرات شناساییشده بسیار کمتر از آمار بزرگ اولیه گزارش میشود.
چرا برخی مطالعات میزان میکروپلاستیکها را بیش از حد برآورد میکنند؟
در مرور اتحادیه اروپا توضیح داده شده که چرا گزارشهای رسانهای ممکن است خطر واقعی را بزرگنمایی کنند. از میان ۱۷۱۱ مطالعه در دههی گذشته، تنها حدود ۷٪ (۱۲۲ مورد) از نظر علمی معتبر بودند.
دو دلیل اصلی برای این اشتباهها وجود دارد:
آلودگی از محیط آزمایشگاه: هوای اطراف ما مملو از الیاف لباس، گرد و غبار کاغذ و ذرات معلق است. اگر آزمایشگاهها از هودهای هوای پاک یا روشهای دقیق استفاده نکنند، ممکن است ذرات خارجی روی نمونهها بنشینند و بعداً با میکروپلاستیکهای واقعی اشتباه گرفته شوند.
خطا در روشهای شناسایی: بسیاری از روشهای تشخیص از رنگهای فلورسنت استفاده میکنند که ممکن است با اسیدهای چرب یا رنگدانههای آلی واکنش نشان دهند و ذرات غیرپلاستیکی را به اشتباه پلاستیکی بشمارند. تغییرات دما نیز میتواند ذراتی تولید کند که بهصورت اشتباه در شمارش وارد شوند.
در نتیجه، اتحادیه اروپا نتیجه گرفت که میزان واقعی آزاد شدن میکروپلاستیکها “بسیار کمتر” از چیزی است که در بسیاری از مقالات گزارش شده و شواهد فعلی برای برآورد دقیق میزان واقعی مواجهه از طریق بستهبندی غذا کافی نیست. این بررسی فقط به وجود و مقدار مواجهه پرداخته و نه به تأثیر آن بر سلامت انسان.
چیزهایی که هنوز دربارهی میکروپلاستیکها نمیدانیم
در علم سلامت عمومی میگویند: «نبود شواهد، به معنی نبود خطر نیست.» یعنی اگر هنوز دادهای نداریم، به این معنا نیست که هیچ مشکلی وجود ندارد.
سؤالات مهمی که هنوز بیپاسخ ماندهاند عبارتاند از:
آیا میکروپلاستیکها از سدهای زیستی بدن عبور کرده و به اندامها آسیب میزنند؟
آیا مواجههی طولانیمدت میتواند موجب تغییرات ایمنی یا متابولیکی شود؟
آیا گروههایی مانند نوزادان و زنان باردار در معرض خطر بیشتری هستند؟
چه کارهایی باید برای کاهش مواجهه انجام دهیم
برای احتیاط، میتوانید این توصیههای ساده را دنبال کنید:
ظروف پلاستیکی خراشیده یا فرسوده را تعویض کنید. شیارها باعث جدا شدن ذرات بیشتری میشوند.
از گرم کردن غذا در ظروف پلاستیکی (بهویژه در مایکروویو) خودداری کنید. گرما تجزیه را تسریع میکند.
برای نوشیدنیهای داغ از شیشه یا استیل استفاده کنید. درپوشهای بیرونبر ممکن است در اثر حرارت ذرات آزاد کنند.
در صورت امکان از چایهای برگ آزاد استفاده کنید، چون بعضی چایکیسهایها دارای توری پلیمری هستند که با حرارت تجزیه میشود.
ظروف پلاستیکی را با ملایمت بشویید؛ استفاده از اسکاچ زبر میتواند ذرات ریز ایجاد کند.
چه کارهایی را نباید انجام دهید
محصولات “سمزدایی از میکروپلاستیک” نخرید. هیچ مدرکی وجود ندارد که چنین مکملهایی مؤثر باشند.
فریب برچسب “قابلکمپوست” را نخورید. برخی از پلاستیکهای زیستتجزیهپذیر نیز در شرایط خاص خرد میشوند.
نیازی نیست تمام وسایل پلاستیکی آشپزخانه را یکباره دور بریزید. بهتر است بهتدریج و آگاهانه استفاده از پلاستیک را کاهش دهید.
خطرات زیستمحیطی واقعیاند و نیاز به پژوهش بیشتری داریم
توجه روزافزون به اثرات محیط فیزیکی بر سلامت انسان خبر خوبی است. آلودگی پلاستیکی در محیط زیست مسئلهای واقعی و فوری است. میکروپلاستیکها در اقیانوسها، خاک و رسوبات دیده میشوند و در بدن حیوانات تجمع مییابند، که میتواند به اکوسیستمها آسیبهایی وارد کند که هنوز بهطور کامل درکشان نکردهایم. مرور اتحادیه اروپا به ما نشان میدهد که برای درک بهتر خطرات میکروپلاستیکها، به مطالعات دقیقتر نیاز داریم — و در عین حال، میتوانیم با چند اقدام ساده، تا زمان روشنتر شدن نتایج علمی، از خود و محیطزیست محافظت کنیم.